อารัมภบท

ดังที่ได้กล่าวมาแล้วในส่วนของบทนำ คำว่าบอนไซเป็นภาษาญี่ปุ่น หมายถึง "ต้นไม้แคระ" ซึ่งก็หมายถึงว่า เป็นต้นไม้ที่ปกติจะมีขนาดสูงใหญ่ท่วมหัว เช่นตะโก มะขามเทศ ข่อย และอื่นๆ เราเอามาเลี้ยงในกระถางเล็กๆ บังคับไม่ให้ต้นโต แต่มีการดัดกิ่ง ตกแต่งลำต้น และกิ่งก้านให้มองดูเหมือนกับ เอาต้นไม้ใหญ่ๆ มาย่อส่วนลง โดยยังคงลักษณะรูปทรงเดิมของไม้นั้นๆ อยู่ และมิหนำซ้ำพอถึงฤดูกาล ที่ไม้ชนิดนั้นต้นใหญ่ๆ ออกดอกออกผล ไม้แคระของเราก็ควรจะมีดอกมีผลกับเขาด้วยเหมือนกัน ฉะนั้นก็คงพอเป็นที่เข้าใจได้แล้วว่า คำว่า"บอนไซ"เป็นคำรวม อันหมายถึงต้นไม้ทุกชนิด ที่เอามาทำให้เป็นไม้แคระ ไม่ใช่ชื่อของพันธุ์ไม้พันธุ์ใดพันธุ์หนึ่งโดยเฉพาะ ที่ต้องแจงสี่เบี้ยกันตรงนี้ก่อนก็เพราะ เคยมีประสบการณ์มากับตัวเอง ผู้เขียนชอบเดินดูบอนไซแถวตลาดนัดสวนจตุจักรเป็นการผ่อนคลายอารมณ์ วันหนึ่งกำลังเดินดูอยู่ฝั่งตรงข้ามองค์การตลาดเพื่อเกษตรกรหรือที่รู้จักกันว่า "อตก." ก็เห็นคุณผู้หญิงที่เดินผ่านมา ชี้ให้เพื่อนดูต้นมะขามเทศที่ทำเป็นไม้แคระไว้ ก็เหมือนกับต้นมะขามเทศ ในรูปทางข้ายมือนี่แหละ พร้อมกับบอกว่า "นั่นไง...ต้นบอนไซ !" เพื่อนของเธอ ก้มลงไปดูจนใกล้แล้วบอกว่า "......นี่มันต้นมะขามเทศน่ะ" แต่คุณเธอยังยืนยันเสียงแข็งว่า
"....ไม่ใช่หรอก... ต้นบอนไซต่างหาก ...มะขามเทศต้นแค่นี้มีที่ไหน..." ......... ฮา.... !

เอาละ คุยกันรู้เรื่องไปอย่างหนึ่งแล้ว ว่ากันให้หมดไปเลยดีกว่า คุณรู้แล้วว่าบอนไซนั้นเป็นไม้แคระ คือต้นไม้เตี้ยๆ ดังนั้น ถามว่าถ้าจะเอามะขามเทศต้นขนาดโตหน่อย มาตัดให้เหลือแต่ตอสูงแค่ฟุตเดียว แล้วปล่อยให้แตกกิ่งก้านสาขาออกมา เขียวปึ้ดไปหมดล่ะ มันก็เป็นบอนไซแล้วใช่ไหม..... คำตอบก็ยังเหมือนเดิมอยู่อีก คือ...ไม่ใช่ ! มันเป็นแค่ตอมะขามเทศเท่านั้น ถ้าคุณอยากให้มันเป็นบอนไซ ก็เอาตอนั่นไปเลี้ยงดู คอยประคบประหงมตัดแต่งกิ่ง แต่งทรงมันให้มองดูเหมือนไม้ใหญ่ สิ้นเวลาไปสักสองสามปี ตอมะขามเทศของคุณ ก็จะกลายเป็นบอนไซไป แต่จะสวยไม่สวยนั่นอีกเรื่องหนึ่ง

อย่างไรที่เรียกว่าสวย ?

ทีนี้ลองหันไปมองอีกแง่หนึ่ง คือแง่ของนักอนุรักษ์ธรรมชาติ ก็ได้คำตอบว่า บอนไซที่เรียกว่าสวยนั้น ควรมีรูปทรงตามธรรมชาติ ที่ควรจะเป็น เช่นต้นไทร เมื่อนำมาทำเป็นไม้แคระ ก็ควรจะรักษารูปทรงของต้นไทรเอาไว้ ไม่ใช่มองดูแล้วเป็นต้นข่อยไป และควรปล่อยรูปแบบ ของกิ่งก้านให้เป็นธรรมชาติ มากกว่าที่จะวางรูปแบบตายตัว ให้กับไม้ทุกต้น

ผู้เขียนออกจะเห็นด้วยกับแนวคิดนี้ เพราะจากการไปเยี่ยมสวนบอนไซ ที่เมืองโอมิยะในประเทศญี่ปุ่น ซึ่งก็เป็นด้วยเหตุบังเอิญ ที่จะต้องไปทำงานที่ ศูนย์ทดสอบเครื่องจักรกลเกษตร (BRAIN) ที่เมืองโอมิยะนี้ พอมีเวลาว่างก็ไปเดินท่อมๆ ดู เพราะที่นี่มีสวนบอนไซหลายแห่ง แต่ละแห่งมีเป็นร้อยต้น สวยๆ ทั้งนั้น แล้วจากการพูดคุยกับเจ้าของสวน (ผ่านล่าม) ก็เห็นว่า แนวคิดของเขาก็เป็นแบบเดียวกัน คือปล่อยรูปแบบของไม้แต่ละต้น ให้เป็นธรรมชาติ และเป็นตัวของตัวเองมากที่สุด บอนไซญี่ปุ่นแท้ๆ จึงมีรูปทรงที่จับตาจับใจ ดูไม่จืดจริงๆ เพราะแต่ละต้น จะมีรูปทรงที่เป็นเอกลักษณ์ของตัวเอง เช่นต้นในรูปทางขวามือนี้เป็นต้นเมเปิล ที่มองดูแล้วรูปทรงเหมือนต้นไม้ใหญ่ในป่าจริงๆเห็นแล้วให้ความรู้สึกจับใจอย่างบอกไม่ถูก

ตามความรู้สึกของผู้เขียนเอง (ไม่เกี่ยวกับกฎเกณฑ์ต่างๆ ที่ใช้ในการประกวดไม้แคระ) น่าจะนำแนวคิดทั้งสองมารวมกัน ซึ่งถ้านำเอากฏเกณฑ์การวางตำแหน่งกิ่ง มารวมกับการอนุรักษ์รูปทรงของไม้ ให้เหมือนธรรมชาติ ผลที่ได้ออกมาน่าจะสรุปได้ดังนี้

1. สำหรับไม้ลำต้นเดี่ยว เริ่มตั้งแต่รากขึ้นมา รากที่แตกออกมารอบโคน ควรมีลักษณะสวยงาม อยู่ในตำแหน่งที่เหมาะสม คล้ายไม้ใหญ่ในธรรมชาติจริงๆ ตามลักษณะพันธุ์ของไม้นั้น เช่นไทร ควรจะมีรากดกและย้อยลงดิน ตะโกควรมีปุ่มรากปูดโปนขึ้นมาสวยงาม เป็นต้น
2. ลำต้นที่อยู่เหนือพื้นดิน ควรมีลักษณะสวยงามสมจริง คือโคนมีขนาดใหญ่ แล้วค่อยๆ เรียวเล็กขึ้นไปหาเรือนยอด มีปุ่ม ตา รอยเปลือกแตก สมจริงตามธรรมชาติ มองแล้วเหมือนไม้ที่มีอายุมาก
3. ลักษณะกิ่งก้านสาขา ที่แตกออกไปรอบๆ ต้น ควรอยู่ในตำแหน่งที่เหมาะสม ตามความจริงที่ไม้พันธุ์นั้นๆ ควรจะเป็น แต่ไม่รกเกินไป การจัดวางช่องจังหวะ ช่องว่าง ชั้น ไม่ไขว้หรือทับซ้อนกัน ขนาดกิ่งควรจะค่อยๆ ลดหลั่นกันขึ้นไป จากกิ่งแรกขึ้นไปถึงจนเรือนยอด มีรายละเอียดกิ่งย่อยมากพอสมควร ขนาดใบควรพอเหมาะกับลำต้น ซึ่งเรื่องนี้ต้องอาศัยฝีมือพอสมควรทีเดียว
4. ดอกและผลเข้ากับส่วนอื่นๆ ของต้นได้ดี สำหรับมาตราส่วนระหว่างต้น กับดอกหรือผล จะให้ถูกต้องนั้น เป็นไปได้ยาก แต่ควรมีดอก ออกผลให้ดูบ้าง
5. สำหรับบอนไซประเภทที่เป็นไม้กอ ขนาดของไม้ควรมีสัดส่วนใกล้เคียงกัน ทั้งความสูงและขนาดลำต้น การเว้นจังหวะของการจัดวางต้นและกิ่งก้าน ควรให้ดูเหมือนธรรมชาติ ดังตัวอย่างต้นเมเปิลในรูปข้างบน

คราวนี้มาดูว่า สมัยโบราณท่านพรรณาถึงไม้แคระ ไม้ดัด ไว้ว่าอย่างไร ลองดูตัวอย่างในวรรณคดีเรื่อง "ขุนช้าง ขุนแผน" สักนิด..... (ใครที่อยากรู้รายละเอียดของวรรณคดีเรื่องนี้หาอ่านได้ที่เว็บไซต์ "หอมรดกไทย" ของกระทรวงกลาโหม หรือ คลิกที่นี่ได้เลยครับ) จับเอาตอนขุนแผนขึ้นเรือนขุนช้างเพื่อฉุดนางพิมพ์คืนมาก็แล้วกัน หลังจากร่ายเวทย์สะกดคนทั้งบ้านให้หลับไหลแล้ว ขุนแผนก็..........